Archive | Ethiopa RSS feed for this section

“በአንድ አገር የዳኝነት አካል አስፈላጊነቱ ምንድን ነው?” ለአቶ ሰለሞን አረዳ የፌ/ጠ/ፍርድ ቤት ም/ፕሬዚደንት የቀረበ ጥያቄ

25 Jan

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

 

“በፍርድ ቤት ላይ እምነት ማጣት በመንግሥት ላይ እምነት ማጣትን ያስከትላል፡፡

ያለጠንካራ ፍርድ ቤት ስለሀገር ግንባታ ማሰብ አይቻልም”

አቶ ሰለሞን አረዳ
የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ምክትል ፕሬዚደንት

 

አቶ ሰለሞን፤ በተቻለ መጠን ማሻሻያዎቹ ያደጉ አገራትን ልምድ አምጥቶ መገልበጥ ሳይሆን፣ ከአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ ጋር እንዲዛመዱ የተደረጉ ናቸው፡፡ ፍርድ ቤቶቻችን ሊለውጡ ይችላሉ ብለን የምናስባቸውን አዳዲስ አሠራሮችንና አስተሳሰቦችን በህግ ማሻሻዎቹ ላይ አካትተናል፡፡ ለምሳሌ የዳኝነት ነጻነት ትልቁ ችግራችን ነው ብለን አንስተናል፡፡ የዳኝነት ነጻነትን ለማረጋገጥ ምን መደረግ እንዳለበት፣ እንዴት ቢደራጅ የተሻለ እንደሚሆን፣ የዳኛውን ግላዊ ነጻነትንም የዳኝነት አካሉን ተቋማዊ ነጻነትን ለማረጋገጥ የሚያስችሉ ድንጋጌዎችና የሕግ ጥበቃዎች ዝርዝር ድንጋጌዎችን አስቀምጠናል፡፡

የዳኛውን ግላዊ ነጻነት፣ የዳኝነት አካሉን ተቋማዊ ነጻነት፣የበጀት ችግር ለመመልከት ተችሏል፡፡ዳኝነት ሥራ ነው፡፡አገልግሎት በእቅድ የሚሠራ እንደመሆኑ የሚለካውም በአቅም ልክ ነው፡፡ ሃብት ሳታፈስ አንድን ነገር መጠበቅ አትችልም፡፡ እንዲህ ዐይነት መሠረታዊ ችግሮች አሉ፡፡ ሲታቀድ ቅልጥፍናን ውጤታማነትን  እንዲህ አደርጋለሁ፣ ምቹ የሥራ ሁኔታን እፈጥራለሁ ተብሎ ይታቀዳል፡፡ እነዚህ ሃብት የሚጠይቁ ከሆነና ያንን ለማስፈጸም የሚያስችል ሪሶርስ ከሌለ መጀመሪያውኑ መሞከርም መታሰብም የለበትም፡፡”

“አቶ ሰለሞን፤ ወደኃላፊነቱ እንደመጣን ሰሞን ከባለድርሻ አካላት ጋር ባደረግነው ውይይት ፍርድ ቤት በመንግሥት ተጽዕኖ ሥር ወድቋል፣ በወንጀል ወይም በፍትሃ ብሄር ጉዳይ መንግሥት ተከራካሪ ሆኖ ሲቀርብ ሁል ጊዜ እረቺ ይሆናል እንጂ አይረታም፣ በእዚህም ሰው ተስፋ ቆርጧል የሚሉ አስተያየቶች በተደጋጋሚ ይነሱ ነበር፡፡ በተለይም በጣም ወሳኝ በሆኑ ፖለቲካዊ ጉዳዮችን ነው የሚያነሱት፡፡ በእዚህ ጉዳይ ላይ እኛም የተገነዘብናቸው የተወሰኑ ሁኔታዎች አሉ፡፡ ከዳኞች ጋርም በግልፅ ውይይት አድርገንባቸዋል፡፡ ከጊዜ ቀጠሮ መዝገብ፣ ከፍተኛ የመንግሥት ከሆኑ ጉዳዮች ጋር፣ ዳኞች ምስክር የሚሰሙበት፣ ማስረጃ ከመመዘን አንጻርና ከመሳሰሉት ለመንግስት የሚያደሉ አሠራሮች እንደነበሩ በአስተያየት ይነሳ ነበር፡፡”

“አንድ ሰው መለቀቅ ካለበት መለቀቅ ይኖርበታል፣መቀጣት ካለበትም መቀጣት አለበት፡፡ መለቀቅ ያለበትን ሰው ከቀጣ ተጠያቂነትን ያስከትላል፣መቀጣት ያለበትን ደግሞ አላግባብ ከለቀቀ ተጠያቂነትን ያስከትላል፡፡ የእኛ የተጠያቂነት ደረጃ በዳኝነት ማህበረሰብ በተለይ በወንጀል ተከስሶ የተቀጣ ሰው አላግባብ ነው የተቀጣሁት ብሎ በዳኛ ላይ ተጠያቂነትን የማስከተል አሰራር አልተለመደም፡፡ ብዙ ጊዜ ተጠያቂነትን ሊያስከትል የሚችለው መንግሥት ነው በማለት ለምን ተለቀቀ ብሎ አተኩሮ መስራት ላይ እንጂ በዋስትና መለቀቅ ያለበትን ሰው ዋስትና ከከለከለ ብዙም ተጠያቂነት አልነበረም፡፡ ተጠያቂነት በሁለቱም ተከራካሪዎች መካከል ሚዛናዊ መሆን አለበት፡፡ ይሄንን ለማስገንዘብ ውይይት ተደርጓል፡፡ በተቻለ መጠንም ይህ አስተሳሰብ ፍርድ ቤቱን አደጋ ላይ እንደጣለ ተገንዝበናል፡፡”

“ጠቅላይ ዐቃቤ ህግ ቁልፍ ባለድርሻ አካላችን ነው፡፡ የማይካድ ሃቅ ነው፡፡ አብረው በሚያሰሩን ጉዳዮች ላይ በጋራ እንሰራለን፡፡ ምክንያቱም የወንጀል ፍትህ አስተዳደር ውጤታማነት በፍርድ ቤት ላይ የሚለካው ፖሊስ፣ ዐቃቤ ህግ ውጤታማ ሲሆኑ ነው፡፡ የፍርድ ቤቱም የዳኝነት አገልግሎቱም ውጤታማ ሊሆን የሚችለው እነዚህ አካላት ጠንካራ ሲሆኑ ነው፡፡ እዛ አካባቢ ላይ ውጤታማነት ከሌለ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በፍርድ ቤት የዳኝነት አገልግሎት ተጽዕኖ ይኖረዋል፡፡ ስለዚህ ግልጽ በሆኑ በጋራ ጉዳዮች አብረን እንሠራለን፡፡”

“ያ ማለት ግን ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ መንግስትን ወክሎ የሚከራከር ሲሆን ከሌሎች ተከራካሪዎች እኩል ሕግና ማስረጃ በመመዘን የዳኝነት አገልግሎት መሰጠት የለበትም ማለት አይደለም፡፡ይህንን ለማስተካከል በርካታ ርቀቶችን ተጉዘናል፡፡ ይህንን የህብረተሰቡን አስተሳሰብ ሊቀይር በሚችል መልኩ ከአቀራረብ ጀምሮ ለመለወጥ እየተሰራ ነው፡፡ ችግር የለም ማለት አይደለም፡፡ ‹‹አንዳንድ ጊዜ ችሎት ሥነ ሥርዓት ላይ የቱ ዐቃቤ ሕግ ነው የቱ ዳኛ ነው ብለን መለየት በሚያቅተን ደረጃ ላይ ደርሰናል›› የሚሉ ስሞታዎች ይነሳሉ፡፡ አቃቤ ሕጎች ዳኞች ሲሰየሙ ተከራካሪ ወገኖችም ሆኑ ሌሎች ከወንበራቸው ሲነሱ አብረው መነሳት ግዴታ አለባቸው፡፡ ምክንያቱም መንግሥትም እንደ አንድ ተከራካሪ ሆኖ ከሌሎቹ እኩል ስለሚቀርብ ነው፡፡ ግን የተሳሳተ ግንዛቤ እንዲያዝ የሚያደርጉ ሰዎች እዚህም እዚያም አሉ፡፡ መስተካከል አለባቸው ብለን ከዳኞች ጋር በየጊዜው ውይይት እናደርጋለን፡፡ ከዐቅም በላይ ነገር ካጋጠማቸው ሕጋዊ እርምጃ  ወይም የማስተካከያ ርምጃ እንዲወስዱ እንነግራቸዋለን፡፡ ይህንን እኛም ትልቅ ችግራችን ነው ብለን ከባለፈው ዓመት ጀምሮ እንዲህ ዐይነት ነገሮች እንዲስተካከሉ ጥረት እያደረግን ነው፡፡ ያ ማለት በዐቃቤ ሕግ ተጽዕኖ ሥር ሆኖ ሳይሆን ከዕይታ ብንመለከት ችሎት ላይ ዳኛው ሲናገር ሌላው ተከራካሪ ቆሞ እያወራ ዐቃቤ ሕግ ተቀምጦ የሚናገር ከሆነ ዓቃቤ ሕጉ ዳኛውን እያዘዘው ነው ብሎ ሊያስቡ ይችላሉ፡፡ እንዲህ ዐይነት ነገሮች እንዳይኖሩ ለወደፊቱም እየጠራ እንዲሄድ እንፈልጋለን፡፡ እንደምናደርገውም ተስፋ አለኝ፡፡”

“ያለጠንካራ ፍርድ ቤት ዴሞክራሲን፣ ሕገ-መንግሥታዊነትን፣የዜጎች መብት ጥበቃን፣ ዘላቂ ሰላም፣ ተከታታይነት ያለው የኢኮኖሚ ዕድገት፣ መረጋጋት ሊታሰብ አይችልም፡፡ መንግሥትና ኅብረተሰቡም መገንዘብ ይገባቸዋል፡፡በተለመደው አካሄድ አገርን እንገነባለን፣ዘላቂ ሰላም እናመጣለን፣ ሕገ መንግሥታዊነት እንዲጎለብት እናደርጋለን የሚለው አያስኬድም፡፡ ዴሞክራሲን እናሰፍናለን፣የሕግ የበላይነትን እናረጋግጣለን ብሎ ማሰብም አይቻልም፡፡ በፍርድ ቤት ላይ አለመተማመን አጠቃላይ አገዛዙ ላይ ዕምነት ማጣት ነው፡፡ ይህ እንደ አንድ ተግዳሮት ይታያል፡፡በአገር ግንባታ ላይም ተጽእኖ ያስከትላል፡፡ በመሆኑም ሁሉም በጋራ መረባረብ ይገባዋል፡፡ ሃላፊነቱ የፍርድ ቤት ብቻ ሳይሆን የሁሉም ነው፡፡ ስለዚህ ማኅበረሰቡም  የድርሻውን መወጣት ይኖርበታል፡፡ መንግሥትም ቁርጠኛ መሆን አለበት፡፡”

 

 

በዘላለም ግዛው ከአዲስ ዘመን፡- 

አቶ ሰለሞን፡-የዳኝነት አካል በህብረተሰብ እድገት ውስጥ መንግሥት የሚባለው አካል ከተመሰረበት ጊዜ ጀምሮ አብሮ የተፈጠረ፥ በዓለማችን ላይ ረጅም ታሪክ ያለው ነው፡፡ፍርድ፥ ፍትህ የሚባለውን አገልግሎት የሚሠጥ፤ ከጥንት የዓለም ሥልጣኔ ጀምሮ በእያንዳንዱ የዓለም ኅብረተሰብ ዕደገት ውስጥ የነበረ በተለይም ከሥነ መንግሥት ጋር ተያይዞ እያደጉ ከመጡት አስተሳሰቦችና ዕድገቶች ጋር በየጊዜው እየጎለበተና እያደገ የመጣ የፍትህ አገልግሎትን የሚሠጥ አካል ነው፡፡

በዘመናዊ አስተሳሰብ መንግሥት ከተዋቀረበት ጊዜ ጀምሮ መንግሥት ሶስት አካላት አሉት፡፡እነዚህም ህግ አውጪው፥ሕግ አስፈፃሚ፥ ሕግ ተርጓሚ ወይም የዳኝነት አካል የሚባለው ነው፡፡የዳኝነት አካል ሕግን በመተርጎም የዜጎች መብቶች መከበራቸውን የሚያረጋግጥ፥ለዜጎች መብት መከበር ዋስትና የሚሰጥ፥ጥበቃ የሚያደርግ፥ ለህገ መንግሥታዊነትና ለሕገ መንግስት መከበር ዘብ የሚቆም በመሆኑ ነው፡፡ ከዚህ አንፃር ለዜጎች ቅርብ የሆነውና በጣም ጠቃሚና ቅድሚያ የሚሰጡት ተቋም ይህንን የዳኝነት አካል ነው፡፡

የዳኝነት አካል ዋናው ተግባሩ ሕግን በመተርጎም ለዜጎች ፍትህ መስጠት ነው፡፡የፍትህ አገልግሎት የዜጎች መብት በሚጣስበት ጊዜ መብቴ ተጥሶብኛል የሚለው ወገን የመብቱ መጣስ እንዳይቀጥል ወይም እንዲቆምና ሌሎች መብቶቹ የሚጠበቁለት ወደዚህ አካል መጥቶ ነው፡፡ህግ የተላለፈ አካልም ግዴታውን እንዲወጣና የሌሎችን ሰዎች መብት እንዲያከብር ለማድረግ ቁልፍ ሚና የሚጫወተው ይሄው የዳኝነት አካል ነው፡፡ በተለይ ጉልበትና ሃይል አለው ተብሎ የሚታሰበው መንግስት የዜጎችን መብት እንዳይጥስና እንዳይጎዳ ሊያስቆም የሚችለው ይህ የዳኝነት አካል ነው፡፡በዚህ መሰረት ደግሞ ውሳኔዎችን በመስጠት፥ ፍትህ በማረጋገጥ፥ ለህገመንግስቱ መከበርም ዘብ የሚቆም አካልም ነው፡፡

አሜሪካኖች ዛሬ ለደረሱበት የኢኮኖሚ ዕድገት፥ የህግ የበላይነት መከበር፥ የዜጎችና የግለሰቦች መብት ጥበቃ ሕገ መንግስታቸውን ካፀደቁበት ጊዜ ጀምሮ እያደገ ያለው ይህ የዳኝነቱ አካል ከፍተኛ ሚና ተጫውቷል፡፡ ስለዚህ የዳኝነቱ አካል ሰብአዊነትን ከማስከበርና ኢኮኖሚን በማበልፀግ ትልቅ ሚና አለው፡፡በአጠቃላይ ያለጠንካራ ፍርድ ቤት ስለሀገር ግንባታ ማሰብ አይቻልም፡፡በሃገር ግንባታ ውስጥ ህገመንግስታዊነት፥ የህግ የበላይነት፥ስርዓት ያለው የመንግስት አወቃቀር፥ዘላቂ የኢኮኖሚ እድገት፥ ሰላም፥ ደህንነት፥ ዋስትና የሚባሉት ነገሮች ሁሉ ያለዳኝነት አካሉ ሊታሰቡ አይችልም፡፡ለዚህ ነው እንግዲህ የዳኝነት አካሉ ለዜጎችም ሆነ ለአንድ አገር የማይተካ ሚና የሚጫወተው የምንለው፡፡

አዲስ ዘመን፡-በኢትዮጵያ የዳኝነት አካል አሠራር ምን ይመስላል? በተለየዩ የፖለቲካ ስርዓት ውስጥ የነበረውን አሰራር እያነፃፀሩ ይግለፁልኝ?

አቶ ሰለሞን፡-እንግዲህ የዳኝነት አካል በኢትዮጽያ በስነመንግስት ረጅም ታሪክ አለን፡፡ በተለይም ደግሞ በዘመናዊ መንግስት ከ19ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ወይም በንጉሥ  ኃይለሥላሴ ዘመናዊ ሕጎች በኢትዮጽያ እንዲወጡ ከተደረገበት ጊዜ ጀምሮ ከአውሮፓ በመውሰድ ከአገር ሁኔታ ጋር እንዲዛመዱ ጥረቶች ተደርገዋል፡፡ያንን መነሻ በማድረግ ዘመናዊ ፍርድ ቤቶችም በተወሰነ መልኩ ተደራጅተዋል፡፡በተለይም እ.ኤ.አ 1955 የወጣው ህገመንግስት የዘውዳዊ ስርዓትን መነሻ ያደረገ፤ እውቅና የሰጠ ነበር፡፡ ስለዜጎች መብት፥ ስለመንግስት አወቃቀር፥ ስለፍርድ ቤቶች ስልጣንም፥ ዝርዝር ድንጋጌ ያለው ነው፡፡

ይህ ሕገ መንግሥት የመንግሥ ትንና የሶስቱን አካላት ሥልጣን የማደበላለቅ ነገሮች ቢኖሩም፤ ንጉሱ በሁሉም አካላት የበላይ ነው፥ የስራ አስፈፃሚውም፣ የህግ አውጪውም የበላይ ነው፤ የዙፋን ችሎት የሚባልም ነበር፡፡ የዳኝነት ስራ ሃላፉነትም አላቸው፡፡ እነዚህ ነገሮች እንግዲህ በስልጣን ክፍፍል ወቅት የመደበላለቅ ነገር ቢኖርም በተወሰነ መልኩ በአገራችን ዘመናዊ ህጎች መተግበር ተጀምሮ ለዚያ ህግ ደግሞ የውጭ ባለሙያዎችን ተቀጥረውነው የመጀመሪያዎቹ ህጎች እንዲወጡ የተደረጉት፡፡እነዚያን ህጎች ለመተርጎም ያስችል ዘንድም የዳኞቹም ብዙዎቹ የውጭ አገር ዜጎች ነበሩ፡፡ ታዋቂ የውጭ ባለሙያዎችን በማምጣት የዳኝነት አካሉ ስር እንዲሰድ በጥልቅ ሁኔታ ላይ የተገነባ እንዲሆን በጎ ጅምሮች ነበሩ ተብሎ ይወሰዳል፡፡

የኢትዮጽያ የዳኝነት አካሉ ኢትዮጽያ ከምትከተላቸው የፖለቲካ መስመሮችና አካሄዶች ጋር በእጅጉ የተቆራኙ ናቸው፡፡ለዚህ ነው በደርግ ጊዜ በተለይም በኃላ ላይ አገሪቱ የተከተለችበት መስመር ግራ ዘመም የፖለቲካ አስተሳሰብ ከመሆኑ አንፃር የኢትዮጻያ ፍርድ ቤቶች የተደራጁትም የግራዘም የፖለቲካ መስመርን ከማሳካት አንፃር ነው፡፡አንዱ የመንግስት አካል ሌላውን እንዲቆጣጠርና እንዲከታተል፥ ህገመንግስታዊነት እንዲሰፍን፥ ጥበቃ ከማድረግ አንፃር ስራዎቻቸውን ሲያከናውኑ አልነበረም፡፡ይህ እንደትልቅ ክፍተት ይወሰዳል፡፡

በወቅቱ ከነበረው አስተሳሰብ ጋር አብሮ የመቆራኘት ነገር ነበር፡፡በኋላም የስርዓት ለውጥ ከመጣና በ1987ዓ.ም ተግባራዊ ከተደረገ ጀምሮ ህገመንግስቱ በጣም ዘመናዊ ተብሎ የሚወሰድ ነው፡፡በተለይ ነፃ የዳኝነት አካል እንደሚደራጅ፥ የዳኝነት አካል ደግሞ የዳኝነት አገልግሎት እንደሚሰጥ እና ሰብአዊ መብት ጥበቃዎችና ዝርዝር ድንጋጌዎች በህገመንግስቱ እንዲቀመጡ ተደርጓል፡፡በዚያ መልኩ የዳኝነት አካሉ የተደረጃ በመሆኑ ህገመንግስቱም ዘመናዊ ህገመንግስት ተብሎ የሚወሰድ ነው፡፡ ዞሮ ዞሮ ሌሎች ችግሮችም አሉ፡፡ ነገር ግን የፍርድቤትን ስልጣን ምሉዕ ከማድረግ አንፃር የእኛ ህገመንግስት አሁንም ክፍተት ይታይበታል፡፡

ፍርድቤቶቹ በእውነት ለዜጎች መብት መከበር ዘብ ሆነው ሲሰሩ ነበር ወይ? የዜጎች መብቶች ጥበቃ እንዲያገኙ የሚያደርጉ ተቋማት ነበሩ ወይ?ህገመንግስታዊነት እንዲጎለብት በተሰጣቸው ስልጣንና ሃላፊነት ልክ እየተንቀሳቀሱ ነበር ወይ? ቢባል በርካታ ክፍተቶች አሉባቸው፡፡ አሁን ያለንበት ሁኔታም ይህንኑ ያንፀባርቃል፡፡

አዲስ ዘመን፡- ስለኢህድሪ ህገ መንግስት እስቲ ትንሽ ያብራሩልን?

አቶ ሰለሞን፡- እኔ እንደተረዳሁት የኢህድሪ ህገመንግስት የቆየችው ከ1980 ጀምሮ ሶስት ዓመት በማይሞላ ጊዜ ውስጥ ነው፡፡ ሙሉ ለሙሉ በሚባል ደረጃ ከሶቭየት ህብረት መንግስት የተገለበጠ ነበር፡፡ ያም ሆኖ ስለዜጎች መብቶች ጥበቃ ያደርጋል፡፡የእኛ አገር ህገመንግስቶች ሲቀረፁ በተቻለ መጠን ወቅቱ የሚጠይቃቸውን ዘመናዊ አስተሳሰቦች ሁሉ ያካትታሉ፡፡ዋናው ችግር ግን እነዚያን ነገሮች ወደመሬት አውርዶ ተግባራዊ ማድረጉ ላይ ነው፡፡ለዚህ ነው እንግዲህ በወቅቱም ስለደርግ ጊዜ ፍርድቤት በሚነገርበት ጊዜ በተወሰነ መልኩ እኔም የቀሽብር ችሎት ላይ በምሰራበት ጊዜ ያስተዋልኩት ያለፍርድቤት ትዕዛዝ ሰዎች ይገደሉ ነበር፡፡ ዞሮ ዞሮ መሰረታዊ የሰው ልጅ መብት ህይወት እስከሚያሳጣ ድረስ ውሳኔ ሊወስን ፥ በሰውልጆች የንብረት መብትም፥ የሌሎች ነፃነትና መብቶችን ያለፍርድ ቤት ውሳኔ መንግስት የሚባለው አካል በመንግስትነቱ ብቻ የሚያደርጋቸው ከሆነ ፍርድቤት የሚባለው ነገር መኖሩን አጠያያቂ ያደርገዋል፡፡ ይህ በደርግ ወቅት በስፋት የሚታይ ክስተት ነው፡፡

አዲስ ዘመን፡- በኢህአዴግ ዘመን የዳኝነት አካሉ መጠቀሚያ ሆኗል በሚባለው ሃሳብ ይስማማሉ?

አቶ ሰለሞን፡- በአገራችን ፍርድ ቤት ላይ ሰዎች እምነት አጥተዋል ይባላል፡፡ የፍርድ ቤት እምነት ማጣት መሰረቱ በመንግስት ላይ እምነት ማጣት ነው፡፡ አንድ ሰው በፍርድ ቤት ላይ እምነት ካጣ በአጠቃላይ በስርዓቱ ላይ እምነት ያጣል፡፡ ያን ጊዜ ነው እንግዲህ በአጠቃላይ በአገሪቱ ሰላም ማጣትና ያለመረጋጋት ይሰፍናል፡፡ ከዚህ አንፃር ክፍተቶች አልነበሩበትም ወይ? ብለህ ከጠየቅከኝ በትክክል ችግሮች ነበሩበት፡፡

እምነት ያጣነው እነዚህ ፍርድቤቶች በሚሰሯቸው ተፈጥሯዊ የዳኝነት አካሉ ሚና መወጣት ባለመቻላቸው ነው፡፡ አሁንም ትኩረት ሰጥቼ መናገር የምፈልገው ህዝብ በፍርድ ቤት ላይ እምነት አጣ ማለት በህግ ላይ እምነት ያጣል፡፡ ይህም የመንግስትን ቅቡልነት አደጋ ላይ ይጥለዋል፡፡ ያን ጊዜ የመንግስት ተፈጥሯዊ ባህሪ ሰዎች በሰላም ወጥተው በሰላም መግባት የሚችሉበት ሁኔታ አደጋ ላይ ይጥላል፡፡ አጠቃላይ ቀውሶችም ይፈጠራሉ፡፡ይህ የሚታወቅና የኖርንበትም ነው፡፡ ከዚህ አንፃር እንግዲህ ፍርድቤቶች ሃላፊነታቸውን ተወጥተዋል ማለት አይቻልም፡፡ ያለጠንካራ ፍርድ ቤት ስለህጋዊነት፥ ስለህግ የበላይነት፥ ስለሀገር ግንባታ፥ ስለህገመንግስታዊነት፥ ስለህግ የበላይነት መናገር አይቻልም፡፡ ባለፉት 27 ዓመታትም የተፈጠረው ክፍተት ይሄ ነበር፡፡

አዲስ ዘመን፤ የዳኞች ስራ ይመዘናል ብለው ያምናሉ?

አቶ ሰለሞን፤ የዳኝነት ስራ አይመዘንም የሚሉ በርካታ ሰዎች አሉ፡፡ የዳኝነት ምዘናን ከዳኝነት ነጻነትና ጣልቃ ገብነት ጋርም የሚያያይዙ አሉ፡፡ በበርካታ አገሮችም አልዳበረም፡፡ በምዘና ሰበብ ስራን እንዲህ አልሰራህም በሚል በስራዬ ውስጥ ጣልቃ ገብነትና ጫና መፍጠሪያ ነው ብለው የሚወስዱም ዳኞች አሉ፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ አሁን እየጎለበተ የመጣው ዳኝነት ማለት ሙያዊ አገልግሎት (professionalism) ነው፡፡ የሙያ አገልግሎት ደግሞ በሙያ መሰረት መሰራቱና አለመሰራቱ መመዘን አለበት፡፡ ሙያው የሚጠይቀውን እውቀት መነሻ በማድረግ ሊሰራ የሚችል በመሆኑ ባግባቡ መተግበሩ መታየት አለበት ብለው የተለያዮ አገራት የምዘና ስራ ተግብረዋል፡፡
ለእዚህ ነው እኛም ሌላ ነገር እንዳያስነሳ በሚል አለም አቀፍ ልምድ ያለው አሜሪካዊ ዜጋን ቀጥረን በተለያዮ አገሮች ልምድ መነሻነት ስራው ከጥራት አንጻር እንዴት እንደሚመዘን የሰራነው፡፡ የዳኝነት ነጻነትንም በማይጋፋ የዳኛውን የመወሰንና የመተርጎም ሚናውን በማይነካና መንገድ እንዴት ተግባራዊ እንደሚደረግ ጥረት እየተደረገ ነው፡፡ ዳኞች አስተያየት እንዲሰጡበት ተደርጓል፡፡ተግባራዊ ሲደረግም በተሻለ መንገድ በአገልግሎት አሰጣጣችን ላይ የተወሰነ ለውጥ እናመጣለን የሚል እምነት አለኝ፡፡

አዲስ ዘመን፡- የዳኝነት አካሉን ነፃ ለማድረግ ምን እየሰራችሁ ነው?

አቶ ሰለሞን፡- ተጨማሪ አዳዲስ ሰዎች ወደ ፍርድ ቤት እንዲመጡ አድርገናል፡፡ የህግ ማሻሻያ ለውጦችንም ለማካሄድ ሁለት ህጎች ላይ ዝርዝር ጥናቶች አድርገን ረቂቅ ህጎችን ለምክር ቤት ልከናል፡፡የአሰራር ስርዓቶችን ለማዘጋጀት በውጭ ባለሙያዎች ጥናቶች ተሰርተዋል፡፡ የዳኞች ስነምግባር ኮድ ኦፍ ኮንዳክት እንደአዲስ ተጠንቷል፡፡ የጉዳዮች ፍሰት አስተዳደር ማለትም ጉዳዮች ፍርድ ቤቶች ተጀምረው እስከሚጠናቀቁበት ድረስ እንዴት መመራት እንዳለባቸው የሚገልጽ የጊዜ መለኪያዎችን አዘጋጅተናል፡፡

የፍርድ ቤቶች መርህ አስማሚነትን ተግባራዊ ለማድረግ ጥናቶች ተደርገዋል፡፡ ወደ ፍርድ ቤቶች የሚመጡ ጉዳዮችን ለመቀነስ ፍርድ ቤቶች ድጋፍ እንዲያደርጉ የድርድር ማዕከላትን በየፍርድ ቤቶች አደራጅተን በአዲሱ ህግ ውስጥ አካተናል፡፡ የንግድ ችሎቶችን በሚመለከት አሰራሮችን ለማሻሻል የሚያስችል ጥናት ተካሂዷል፡፡

አዲስ ዘመን፤ የፍርድ ቤቶች እንደገና ማሻሻያ አዋጆች ማለትም፤ የዳኝነት አስተዳደር አዋጅና የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ማደራጃ አዋጅ ምን አዳዲስ ነገሮች ይዘዋል?

አቶ ሰለሞን፤ በተቻለ መጠን ማሻሻያዎቹ ያደጉ አገራትን ልምድ አምጥቶ መገልበጥ ሳይሆን ከአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ ጋር እንዲዛመዱ የተደረጉ ናቸው፡፡ ፍርድ ቤቶቻችን ሊለውጡ ይችላሉ ብለን የምናስባቸውን አዳዲስ አሰራሮችንና አስተሳሰቦችን በህግ ማሻሻዎቹ ላይ አካትተናል፡፡ ለምሳሌ የዳኝነት ነጻነት ትልቁ ችግራችን ነው ብለን አንስተናል፡፡ የዳኝነት ነጻነትን ለማረጋገጥ ምን መደረግ እንዳለበት፣ እንዴት ቢደራጅ የተሻለ እንደሚሆን፣ የዳኛውን ግላዊ ነጻነትንም የዳኝነት አካሉን ተቋማዊ ነጻነትን ለማረጋገጥ የሚያስችሉ ድንጋጌዎችና የ ሕግ ጥበቃዎች ዝርዝር ድንጋጌዎችን አስቀምጠናል፡፡

የዳኛውን ግላዊ ነጻነት፣ የዳኝነት አካሉን ተቋማዊ ነጻነት፣የበጀት ችግር ለመመልከት ተችሏል፡፡ዳኝነት ስራ ነው፡፡አገልግሎት በእቅድ የሚሰራ እንደመሆኑ የሚለካውም በአቅም ልክ ነው፡፡ ሃብት ሳታፈስ አንድን ነገር መጠበቅ አትችልም፡፡እንዲህ አይነት መሰረታዊ ችግሮች አሉ፡፡ ሲታቀድ ቅልጥፍናን ውጤታማነትን እንዲህ አደርጋለሁ፣ምቹ የስራ ሁኔታን እፈጥራለሁ ተብሎ ይታቀዳል፡፡ እነዚህ ሃብት የሚጠይቁ ከሆነ እና ያንን ለማስፈጸም የሚያስችል ሪሶርስ ከሌለ መጀመሪያውኑ መሞከርም መታሰብም የለበትም፡፡

ከበጀት ጋር ተያይዞ በአለም አቀፍ ደረጃ የተለመደው ነገር በጀቱ በፓርላማ ይጸድቃል፡፡ በኢትዮጵያ ህገ መንግስትም ይሄ ነገር አለ፡፡ዘንድሮ ለመጀመሪያ ጊዜ በፓርላማ አቅርበን በፓርላማ አጸድቀናል፡፡ ለገንዘብ ሚኒስቴር በጀታችንን አልላክንም፡፡በህጉም ዝርዝር ነገር ነው ያስቀመጥነው እንጂ ዋናው ነገር በህገ መንግስቱ ተቀምጧል፡፡በቀጥታ ህገ መንግስቱ ለምክር ቤት አቅርበን የበጀት ጥያቄያችንን እንደምናጸድቅ ይደንግጋል፡፡ባለፈው ዓመት እኛ ወደ ሃላፊነት እንደመጣን ያደረግነው ይህንን ነው፡፡ በጀታችንን በቀጥታ ለምክር ቤት አቅርበን አጸድቀናል፡፡ ይሄ ባለፉት 27 ዓመታት ከተሰራው ውስጥ አንዱ ፡፡ ጫና ፈጥረን ነው ወደ ምክር ቤት የሄድነው፡፡

በማሻሻያው ያካተትነው ሌላው ነገር በጀትን የሚመለከት ነው፡፡ ሌሎች አገሮች በጀት ሲመደብላቸው መስፈርት አላቸው፡፡እኛ የሚመደብልን በጀት አገሪቱ ከምትመድበው በጀት ዜሮ ነጥብ ዜሮ ሶስት (0.03) በመቶ ነው፡፡በአለም አቀፍ ደረጃ የተሰሩ ጥናቶችን እንዳየነው ለፍርድ ቤቶች የሚመድቡት እስከ ሶስት በመቶ አጠቃላይ የአገሪቱ በጀት ይደርሳል፡፡በቂ ሃብትና በጀት ሳትመድብ ስለ ህግ የበላይነት፣ ስለህገ-መንግስታዊነት፣ ስለፍትህ ማረጋገጥ ማሰብ አይቻልም፡፡ መንግስትም ግዴታውን አልተወጣም ማለት ነው፡፡ መንግስት በግብር ከፋዮ ገንዘብ ዜጋው ይህንን አገልግሎት እንዲያገኝ፣ ውጤታማና ቀልጣፋ የዳኝነት አገልግሎት በመስጠት ፍርድ ቤቱ የተሰጠውን ሃላፊነት እንዲወጣና ተልዕኮውን ማሳካት እንዲችል ለማድረግ ትግበራውን ማከናወን የሚያስችል በጀት መመደብ አለበት፡፡እኛ እየጠየቅን ያለነው የአሜሪካው አይነት ፍርድ ቤት አይደለም፡፡አገሪቱ አቅም የላትም፡፡ የምንጠይቀው ግን የአገሪቱ ኢኮኖሚ ካመነጨው ፍትሃዊና እኩል ተጠቃሚነትን የሚያረጋግጥ በጀት ለፍርድ ቤቱ እንዲመደብ ነው፡፡

በዓለም አቀፍ መስፈርቶች መሰረት ከአጠቃላይ የአገሪቱ በጀት እስከ ሶስት በመቶ ይሄዳል፡፡ ይሄ ቀርቶ አንድ፣ አንድ ነጥብ አምስትና ሁለት በመቶ ቢመደብልን ፍርድ ቤትን መለወጥ እንችላለን፡፡ በጀት መመደብ ብቻ ሳይሆን ሌላ አገር የሚደረገው (Consolidated judiciary Fund) ጥቅል በጀት ከተመደበ በኃላ ራሳቸው የፍትህ አካላቱ ይወስናሉ፡፡ ግን ስራ ላይ ስለመዋሉ በመንግስት ኦዲት ይደረጋል፡፡ከተያዘው በጀት ርእስ መውጣት አይቻልም፡፡ ይችንም የሚቆጣጠጠረው የገንዘብ ሚኒስቴር ነው፡፡ ይሄ አለም አቀፍ ደረጃን የሚያሟላ አይደለም፡፡

መንግስት የግብር ከፋዮን ገንዘብ የመመደብ ግዴታ አለበት፡፡ ከፍርድ ቤቶች ከዳኝነት የሚሰበሰቡ ገቢዎች አሉ፡፡ ሌሎች አገራት ይህንን ገቢ ለመንግስት ገቢ አያደርጉም፡፡ ያደጉት አገራትም በህገ መንግስቶቻቸው ላይ ያስቀምጣሉ፡፡ ለምሳሌ የጋናን ህገ መንግስት ብንመለከት ‹‹ከፍርድ ቤት የሚሰበሰበው ገንዘብ የፍርድ ቤቱ አጠቃላይ የበጀት አካል ይሆናል›› ይላል፡፡ ይህንን ዝርዝር ድንጋጌ አድርገን ለምክር ቤት ከተላከ በኋላ ይጸድቃል ብለን እናስባለን፡፡

የጉዳዩች ፍሰት አስተዳደርን በሚመለከት ጉዳዮች ከተጀመሩበት አንስቶ እስከሚጠናቀቁ ድረስ በጊዜ መመዘኛ ከፋፍሎ ለማስቀመጥ የሚያስችል ህጋዊ ጥናት አስጠንተናል፡፡ያንን የሚደግፍ ህጋዊ እውቅና እንዲኖረው አሰራርን የሚያቀል የጉዳዮች መዝገብ አያያዝ አሰራር ይዘናል፡፡በህጋችን የተለመደው ክስ የሚቀርብበት፣መልስ የሚቀርብበት፣ ማስረጃ የሚቀርብበት በጽሁፍ መሆኑን ነው፡፡ አሁን በቴክኖሎጂ የተደገፈ አሰራር ብንጀምር ህጋዊ መሰረት የለንም፡፡ በቴክኖሎጂ የተደገፈ የመዝገብ አያያዝ ስርዓት ፍርድ ቤቱ ይዘረጋል ፤ዝርዝሩን ደግሞ የጠቅላይ ፍርድ ቤት በሚያወጣው መመሪያ ይወሰናል የሚል ድንጋጌ አውጥተን በእዚህ የህግ ማዕቀፍ አካትተናል፡፡

ይህ የሚጠቅመን ብዙ ፍርድ ቤቶች ክስን በወረቀት ፎርም ብቻ ሳይሆን በሲስተም ላይ ማስቀመጥ ጀምረዋል፡፡ ክስ፣ የምስክሮች ቃል፣ መልስ፣ የሰነድ ማስረጃዎች ኮምፒውተር ላይ የሚቀመጡበት ስርዓት ተዘርግቷል፡፡ዳኞች የሚሰጡት ትእዛዞች፣ ውሳኔዎች ጭምር ይቀመጣሉ፡፡ የጊዜ መመዘኛ ከተቀመጠ የትኛው ጉዳይ በምን ያህል ጊዜ እንዳለቀ፣ ከአንድ ፍርድ ቤት ወደሌላው ፍርድ ቤት ምልልሱ በሶፍት ኮፒ ለማድረግ፣ ዳኞች ወረቀት አንብበው አንዱ ለሌላው የማስረዳት ሳይሆን እያንዳንዱ ዳኛ በሲስተም ያለውን በመመልከት ለውይይት ብቻ እንዲገናኙ ለማድረግ ታስቧል፡፡ ይህ የዳኛውን ስራ በጣም ያቀላጥፋል፡፡ ግን ለዚህ የህግ ማዕቀፍ የለንም፡፡ በአዲሱ አዋጃችን ይህንንም አስገብተናል፡፡

ዳኝነት የሙያ አገልግሎት ነው፡፡የዳኞች እጥረትም ይኖራል፡፡ሌሎች አገሮች ስራዎች የሚሰሩት በቋሚ ዳኞች ብቻ አይደለም፡፡ጊዜያዊ ዳኞች ከቀድሞ ዳኞች፣ ከጠበቆች፣ ከዐቃቤ ህጎች መካከል ይቀጥሩና ለስድስት ወራት፣ለአንድ ዓመት እንዲሰሩ አድርገው ያንን ችግሮቻቸውን ይፈቱበታል፡፡ ልዮ እውቀት ያላቸውን ሰዎችም አስገብቶ የመጠቀም ሁኔታ የተለመደ ነው፡፡እውቀት፣ሙያና ችሎታ ያለውን ሰው በማንኛውም ጊዜ መጠቀም የሚቻልበት ሁኔታ መዘርጋት ያስፈልጋል፡፡ሹመት ቢያስፈልግም ለስድስት ወራትና ለአንድ ዓመት ማድረግ ይቻላል፡፡ሃላፊነቱንም እንዲወስዱ ይደረጋል፡፡በሰፊው ብዙ አገራት እየሰሩበት ነው፡፡ እንደአዲስ በህጉ ውስጥ ካካተትናቸው ያልተለመዱ አሰራሮችም ውስጥ ይሄ አንዱ ነው፡፡

የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚደንት፣ምክትል ፕሬዚደንት በጠቅላይ ሚኒስቴሩ ይሾማል ይላል፡፡ ሲነሱ እንዴት እንደሚነሱ ሕጋዊ አሰራር አልተቀመጠም፡፡ በአዲሱ አዋጅ ይህ እንድካተት አድርገናል፡፡ በሌሎች አገሮች ጠቅላይ ፍርድ ቤቶች ላይ የሚታዮት ትላልቅ አገራዊ ጉዳዮች ናቸው፡፡በእኛም ሀገር ከትግራይ፣ ከጎንደር፣ከቦረናም፣ ከአሶሳም ከጅግጅጋም ይመጣል፡፡ዜጎች ወደ ሙግት በሚገቡበት ጊዜ ያዋጣኛል ፤አያዋጣኝም የሚል ስሌት ሰርተው አይደለም፡፡ ይህ የዜጎችን እንግልት ፈጥሯል፣ ፍርድ ቤቶች ላይም ጫና አሳድሯል፡፡ጠቅላይ ፍርድ ቤትም መስራት ያለበትን የአገሪቱን የህግ ስርዓት የመምራትና ማሻሻል ቢሆንም እስካሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ በትናንሽ ጉዳዮች የመዋጥ ሁኔታ ይታያል፡፡

ጠቅላይ ፍርድ ቤት ላይ ወደ 43 ገደማ ዳኞች አሉን፡፡ ይሁን እንጂ አሁንም የዳኛ እጥረት አለን፡፡ በአሜሪካ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ለ350 ሚሊየን ህዝብ ያሉት ዘጠኝ ዳኞች ሲሆኑ፤የጠቅላይ ፍርድ ቤት ስልጣንን አገራዊ በሆኑ ጉዳዮች ላይ ብቻ በመገደባቸው ባሉት ውስን ዳኞች ተግባራቸውን መወጣት ችለዋል፡፡ አሁንም ወደታች ያለውን ፍርድ ቤት አጠናክረን አብዛኛው ሰራ እዛ እንዲሰራ እያደረግን ነው፡፡ የሰበር ስልጣንንም የመፈተሸ ስራዎች በአዲሱ አዋጅ ተሰርቷል፡፡ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት እንዲሆን ጉዳዮች በአብዛኛው ወደ መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤቶች እንዲወርዱ እንዲሁም የወንጀልና ፍትሃ ብሄር ጉዳዮችንም ስልጣን ወደ ታች እንዲወርዱ ለማስቻል ስራዎች ሰርተናል፡፡

ሌላው ድጋፍ ሰጪ ሰራተኛውን የሚመለከት ነው፡፡ እነዚህ የአስተዳደር ሰራተኞች ደጋፊዎች አይደሉም፡፡እነዚህ ሰራተኞች የዳኝነቱ አካል ናቸው፡፡ ቀደም ሲል የአስተዳደር አካሉ በሲቪል ሰርቪስ ይተዳደር ነበር፡፡ብዙ ጊዜ በፍርድ ቤቱ ስር ነው የሚሆነው፡፡ ይህን ህጋዊ ማዕቀፍ ሊቀይር በሚችል መልኩ ህጉ ውስጥ ከትተናል፡፡የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ የአባላትን ስብጥር አብዛኞቹ ዳኞች እንዲሆኑ የሚያስችል ለማድረግ ታቅዷል፡፡በዳኞች ጉዳይ ዳኛው እንዲወስን የቀድሞ አወቃቀርን የሚቀይር ድንጋጌ ከትተናል፡፡ ዝርዝር በርካታ አዳዲስ ነገሮች ተካትተዋል፡፡ በቀጣይነት በምክር ቤት ውይይት ይደረግበታል፡፡

አዲስ ዘመን፤ አንዳንዶች የዳኝነት አካሉ በጠቅላይ ዐቃቤ ህግ ተጽእኖ ስር መውደቁን ያነሳሉ፡፡ ከዐቃቤ ህግ ጋር በምትሰሩት ስራ ላይ ምን ያህል ጥንቃቄ ታደርጋላችሁ ?

አቶ ሰለሞን፤ ወደኃላፊነቱ እንደመጣን ሰሞን ከባለድርሻ አካላት ጋር ባደረግነው ውይይት ፍርድ ቤት በመንግስት ተጽእኖ ስር ወድቋል፣ በወንጀል ወይም በፍትሃ ብሄር ጉዳይ መንግስት ተከራካሪ ሆኖ ሲቀርብ ሁል ጊዜ እረቺ ይሆናል እንጂ አይረታም፣ በእዚህም ሰው ተስፋ ቆርጧል የሚሉ አስተያየቶች በተደጋጋሚ ይነሱ ነበር፡፡በተለይም በጣም ወሳኝ በሆኑ ፖለቲካዊ ጉዳዮችን ነው የሚያነሱት፡፡ በእዚህ ጉዳይ ላይ እኛም የተገነዘብናቸው የተወሰኑ ሁኔታዎች አሉ፡፡ ከዳኞች ጋርም በግልፅ ውይይት አድርገንባቸዋል፡፡ ከጊዜ ቀጠሮ መዝገብ፣ ከፍተኛ የመንግስት ከሆኑ ጉዳዮች ጋር፣ ዳኞች ምስክር የሚሰሙበት፣ ማስረጃ ከመመዘን አንጻርና ከመሳሰሉት ለመንግስት የሚያደሉ አሰራሮች እንደነበሩ በአስተያየት ይነሳ ነበር፡፡

አንድ ሰው መለቀቅ ካለበት መለቀቅ ይኖርበታል፣መቀጣት ካለበትም መቀጣት አለበት፡፡ መለቀቅ ያለበትን ሰው ከቀጣ ተጠያቂነትን ያስከትላል፣መቀጣት ያለበትን ደግሞ አላግባብ ከለቀቀ ተጠያቂነትን ያስከትላል፡፡ የእኛ የተጠያቂነት ደረጃ በዳኝነት ማህበረሰብ በተለይ በወንጀል ተከስሶ የተቀጣ ሰው አላግባብ ነው የተቀጣሁት ብሎ በዳኛ ላይ ተጠያቂነትን የማስከተል አሰራር አልተለመደም፡፡ ብዙ ጊዜ ተጠያቂነትን ሊያስከትል የሚችለው መንግስት ነው በማለት ለምን ተለቀቀ ብሎ አተኩሮ መስራት ላይ እንጂ በዋስትና መለቀቅ ያለበትን ሰው ዋስትና ከከለከለ ብዙም ተጠያቂነት አልነበረም፡፡ ተጠያቂነት በሁለቱም ተከራካሪዎች መካከል ሚዛናዊ መሆን አለበት፡፡ ይሄንን ለማስገንዘብ ውይይት ተደርጓል፡፡ በተቻለ መጠንም ይህ አስተሳሰብ ፍርድ ቤቱን አደጋ ላይ እንደጣለ ተገንዝበናል፡፡

ጠቅላይ ዐቃቤ ህግ ቁልፍ ባለድርሻ አካላችን ነው፡፡ የማይካድ ሃቅ ነው፡፡ አብረው በሚያሰሩን ጉዳዮች ላይ በጋራ እንሰራለን፡፡ ምክንያቱም የወንጀል ፍትህ አስተዳደር ውጤታማነት በፍርድ ቤት ላይ የሚለካው ፖሊስ፣ ዐቃቤ ህግ ውጤታማ ሲሆኑ ነው፡፡ የፍርድ ቤቱም የዳኝነት አገልግሎቱም ውጤታማ ሊሆን የሚችለው እነዚህ አካላት ጠንካራ ሲሆኑ ነው፡፡ እዛ አካባቢ ላይ ውጤታማነት ከሌለ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በፍርድ ቤት የዳኝነት አገልግሎት ተጽእኖ ይኖረዋል፡፡ ስለዚህ ግልጽ በሆኑ በጋራ ጉዳዮች አብረን እንሰራለን፡፡

ያ ማለት ግን ጠቅላይ ዐቃቤ ህግ መንግስትን ወክሎ የሚከራከር ሲሆን ከሌሎች ተከራካሪዎች እኩል ህግና ማስረጃ በመመዘን የዳኝነት አገልግሎት መሰጠት የለበትም ማለት አይደለም፡፡ይህንን ለማስተካከል በርካታ ርቀቶችን ተጉዘናል፡፡ ይህንን የህብረተሰቡን አስተሳሰብ ሊቀይር በሚችል መልኩ ከአቀራረብ ጀምሮ ለመለወጥ እየተሰራ ነው፡፡ ችግር የለም ማለት አይደለም፡፡ ‹‹አንዳንድ ጊዜ ችሎት ስነስርዓት ላይ የቱ አቃቤ ህግ ነው የቱ ዳኛ ነው ብለን መለየት በሚያቅተን ደረጃ ላይ ደርሰናል›› የሚሉ ስሞታዎች ይነሳሉ፡፡ አቃቤ ህጎች ዳኞች ሲሰየሙ ተከራካሪ ወገኖችም ሆኑ ሌሎች ከወንበራቸው ሲነሱ አብረው መነሳት ግዴታ አለባቸው፡፡ ምክንያቱም መንግስትም እንደአንድ ተከራካሪ ሆኖ ከሌሎቹ እኩል ስለሚቀርብ ነው፡፡ ግን የተሳሳተ ግንዛቤ እንዲያዝ የሚያደርጉ ሰዎች እዚህም እዚያም አሉ፡፡ መስተካከል አለባቸው ብለን ከዳኞች ጋር በየጊዜው ውይይት እናደርጋለን፡፡ ከዐቅም በላይ ነገር ካጋጠማቸው ህጋዊ እርምጃ ወይም የማስተካከያ ርምጃ እንዲወስዱ እንነግራቸዋለን፡፡ ይህንን እኛም ትልቅ ችግራችን ነው ብለን ከባለፈው ዓመት ጀምሮ እንዲህ አይነት ነገሮች እንዲስተካከሉ ጥረት እያደረግን ነው፡፡ ያ ማለት በዐቃቤ ህግ ተጽእኖ ስር ሆኖ ሳይሆን ከእይታ ብንመለከት ችሎት ላይ ዳኛው ሲናገር ሌላው ተከራካሪ ቆሞ እያወራ ዐቃቤ ህግ ተቀምጦ የሚናገር ከሆነ ዓቃቤ ህጉ ዳኛውን እያዘዘው ነው ብሎ ሊያስቡ ይችላሉ፡፡ እንዲህ አይነት ነገሮች እንዳይኖሩ ለወደፊቱም እየጠራ እንዲሄድ እንፈልጋለን፡፡ እንደምናደርገውም ተስፋ አለኝ፡፡

አዲስ ዘመን፤ የዳኝነት አካሉን እያወኩ ያሉ ችግሮች ምንድን ናቸው?

አቶ ሰለሞን፤ አሁን በጀት ትልቁ ችግራችን ነው፡፡የማስቻያ ቦታዎች እጥረት፣ የምንገለገልባቸው በቂ ህንጻዎችና ምቹ የመስሪያ ቦታዎች አለመኖራቸው በዋናነት ይጠቀሳሉ፡፡ እንደአገር ታዳጊ ነን፡፡ ግን ከድህነታችንም ላይ ቆንጥረንም ቢሆን ለተቋሙ የሚገባውን በማድረግ በኩል ችግር እየገጠመን ነው፡፡ የአሰራር ስርዓቶች እየዘረጋን፣የህግ ማሻሻያዎች እያደረግን እንገኛለን፡፡ በዘላቂነት ብዙ ነገር ያስፈልጉናል ብለን እናስባለን፡፡ የዳኞችን ጥቅማጥቅሞችን ከማማላት አንጻር ከፍተኛ ፈተና እየገጠመን ነው ፡፡ የፍርድ ቤት ነጻነት ብቻ ሳይሆን ፍርድ ቤት ነገሮችን ሊሰራ የሚያስችልበት ስልጣንም ሊኖረው ይገባል፡፡ህገ መንግስታዊነት እንዲሰፍን የሚያደርግ፣ በመንግስት አካላት መካከል አለመግባባት ቢፈጠር ያንን ሊፈታ የሚያስችል መሆን አለበት፡፡

በፌዴራል መንግስታት አስተዳደር ውስጥ እንደመገኘታችን በፌዴራልና በክልሎች መካከል አለመግባባቶችን፣ግጭቶች፣አንዱ ሌላውን ስልጣኔ ውስጥ ገብቷል የሚሉትን ነገሮች የሚያስችለውን የህገ መንግስትና የህግ ነጻነት እንዲጎናጸፍ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ይህ ካልሆነ የፍርድ ቤት ስራው ምሉዕ አይሆንም፡፡ ካልሆነ ደግሞ ተአማኒነት ይጎድላል፣መንግስት ላይም እምነት ይታጣል፡፡ አሁንም እዚህና እዚያ የሚስተዋሉ ችግሮችን ከመቅረፍ አንጻርም ፍርድ ቤቶች ሚናቸውን ሊጫወቱ የሚያስችል ስልጣን ሊኖራቸው ይገባል፡፡

እዛ አካባቢ ያሉትን ችግሮች መፈተሸ ያስፈልጋል፡፡ያለጠንካራ ፍርድ ቤት ዴሞክራሲን፣ ህገ-መንግስታዊነትን፣የዜጎች መብት ጥበቃን፣ ዘላቂ ሰላም፣ ተከታታይነት ያለው የኢኮኖሚ ዕድገት፣ መረጋጋት ሊታሰብ አይችልም፡፡መንግስትና ህብረተሰቡም መገንዘብ ይገባቸዋል፡፡በተለመደው አካሄድ አገርን እንገነባለን፣ዘላቂ ሰላም እናመጣለን፣ህገ-መንግስታዊነት እንዲጎለብት እናደርጋለን የሚለው አያስኬድም፡፡ዴሞክራሲን እናሰፍናለን፣የህግ የበላይነትን እናረጋግጣለን ብሎ ማሰብም አይቻልም፡፡በፍርድ ቤት ላይ አለመተማመን አጠቃላይ አገዛዙ ላይ እምነት ማጣት ነው፡፡ይህ እንደ አንድ ተግዳሮት ይታያል፡፡በአገር ግንባታ ላይም ተጽእኖ ያስከትላል፡፡በመሆኑም ሁሉም በጋራ መረባረብ ይገባዋል፡፡ሃላፊነቱ የፍርድ ቤት ብቻ ሳይሆን የሁሉም ነው፡፡ ስለዚህ ማህበረሰቡም የድርሻውን መወጣት ይኖርበታል፡፡መንግስትም ቁርጠኛ መሆን አለበት፡፡

 

ጥር 9 ቀን 2012 ዓ.ም ሰለሞን አረዳ ፌስቡክ

“There is no way I can go back and live freely in Ethiopia,”       Bilal Worku informs BBC News

23 Jan

Bilal Worku has worked for Ethiopian Broadcasting Corporation for nine years (BBC Amharic photo)

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

A senior journalist for the Ethiopian state broadcaster has refused to return home after travelling to London to cover the UK-Africa Summit.

Bilal Worku, who has worked for Ethiopian Broadcasting Corporation (EBC) for nine years, said he was threatened by high-ranking government officials.

Continue reading

የሰብዓዊ መብቶች ሁኔታና ስለችግሮቹ ዶር ዳንኤል በቀለ የሠጡት ጋዜጣዊ መግለጫ

23 Jan

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

ጥር 14 ቀን 2012 ዓ.ም አዲስ አበባ

የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን የ2012 በጀት ዓመት የመጀመሪያ ስድስት ወር የሥራ ክንውን ሪፖርት ዛሬ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አቅርቧል፡፡

በዚህ ሪፖርት በዋነኝነት ኮሚሽኑን በአዲስ መልክ ለማዋቀርና ለማደራጀት እየተወሰዱ ስላሉት የሽግግር ወቅት የለውጥ እርምጃዎችና የአፈጻጸም ስልቶች ለምክር ቤቱ አስረድቷል፡፡

በተለይም የተቋሙን የአቅም ውስንነት ለማሻሻል፣ የሕግ ማዕቀፍ ክፍተቶችና ተግዳሮቶችን ለማስወገድ እየተዘጋጀ ስለሚገኘው የኮሚሽኑ ማቋቋሚያ አዋጅ ማሻሻያ፣ ስለ አዲስ ኮሚሽነሮች አመራረጥ፣ እንዲሁም የኮሚሽኑ የበጀት/ፋይናንስ እና የሰው ሃብት አስተዳደር ነፃነት አስፈላጊነት ተገልጿል፡፡

በሌላ በኩል ስለ ወቅታዊ የሰብዓዊ መብቶች ሁኔታ እና ስጋት በአሁኑ ወቅት የተሟላ ሪፖርት ለማቅረብ ባይቻልም ዋና ኮሚሽነሩ የሚከተሉትን ነጥቦች ለምክር ቤቱ ገልጸዋል፡፡

Continue reading

Guterres alerts states to the four threats to the human race in this 21st century—The four horsemen

22 Jan

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

Happy New Year.

2020 marks the 75th anniversary of the United Nations.

I draw tremendous strength from all that we represent and all that we have achieved together.

Yet anniversaries are not about celebrating the past; they are about looking ahead.

We must cast our eyes to the future with hope.

But we must also do so without illusion.

Continue reading

በአረብ ሃገራት ጣልቃ ገብነት የመከላከያ ግብግብ—Ethio360

19 Jan

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

 

 

ስለተወሰኑ የመካከለኛው ምሥራቅ አረብ ሃገሮች በEthio 360 የተነሣውን

መረጃ ማዛመድና ማሰላሰል እንዲቻል

 

የሠይፉ ፋንታሁንም ገጽ ተውሰናል!

 

ለሁለቱም ፕሮግራሞች  ምሥጋናችን ይድረሳቸው!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ethiopian Statement on the Washington D.C. Nile Trilateral Talks Agreement

17 Jan

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

 

 

Related:

Joint Statement of Egypt, Ethiopia, Sudan, the United States and the World Bank

Joint Statement of Egypt, Ethiopia, Sudan, the United States and the World Bank

16 Jan

By Keffyalew Gebremedhin The Ethiopia Observatory (TEO)

Here under is the January 15, 2020  Washington D.C. joint statement, as agreed by the three Nile riparian delegations in Washington, D.C. 

Washington, DCThe Ministers of Foreign Affairs and Water Resources of Egypt, Ethiopia and Sudan and their delegations met with the Secretary of the Treasury and the President of the World Bank, participating as observers, in Washington, D.C. on January 13-15, 2020.  The Ministers noted the progress achieved in the four technical meetings among the Ministers of Water Resources and their two prior meetings in Washington D.C. and the outcomes of those meetings and their joint commitment to reach a comprehensive, cooperative, adaptive, sustainable, and mutually beneficial agreement on the filling and operation of the Grand Ethiopian Renaissance Dam. 

Continue reading

ከምርጫው በፊት የብልጽግና አመራር ሕወሃት በቀደደው የሙስና ቦይ መፍሰስ መጀመሩ ከአሁኑ ሃገሪቱንና የኢትዮጵያን ወደጆች ሊያሳስብ ይገባል!

15 Jan

Posted by The Ethiopia Observatory (TEO)

 

 

ተ-ዛ-ማ-ጅ!

Three-year monitoring identifies Ethiopia’s engagement in disinformation

በሰላም ነው ምርጫው ሲቃረብ ታከለ ኡማ ሁሉን ነገር በሥራቸው ማጠቃለል መፈለጋቻው? ከራስ በላይ ነፋስ ማለታቸው ይሆን?

ዐቢይ አሕመድ ታከለ ዑማን ለአዲስ አበባ ከንቲባነት ያሰየሙት ለመሬት ወረራ ነው መባሉ እውነት ኖሯልን?

Ethiopia’s forthcoming elections feared violent & divisive, FP Magazine

ለጥያቄ ትፈለጋላችሁ!” የሚዲያ አፈና በጠሚ ቢሮ ማቆጥቆጥ ለሃገራችን የሚኖረው አስከፊ አደገኝነት!

Press freedom under attack again in New Ethiopia

Passport slowdown in Ethiopia means more corruption!

መገናኛ ብዙሃን በግለሰቦችና በቡድኖች ነጻነታቸውን እያጡ መጥተዋል ተባለ—‘መንግሥት አደረገው’ ባለማለቱ ጋዜጠኛውም አደጋ አይደርስበትም!

ሻለቃ ኃይሌ ገብረሥላሴ፡ “ቀና ብዬ መሄድ አልቻልኩም!”

Open Letter to the 2019 Nobel Peace Laureate PM Abiy Ahmed

Open Letter to the 2019 Nobel Laureate Abiy Ahmed

ፖለቲካ ይሉት ተግባር እስከዚህ ድረስ ቁሻሻ ነው!

Why Ethiopians are losing faith in Abiy’s promises for peace

%d bloggers like this: